مرگ افغانستان شناس مشهور امریکایی در کابل؛ پژوهش‌گری که زندگی‌اش را وقف افغانستان کرد

۱۹ سنبله ۱۳۹۶ هشدار

نانسی هاچ دوپری، افغانستان شناس مشهور آمریکایی، صبح روز یک‌شنبه در کابل درگذشت. بیماری و پیری سن، علت مرگ او بود. او ۹۰ ساله بود و پنجاه سالِ از عمرش را در افغانستان گذراند. این خانم افغانستان شناس، در این مدت روی افغانستان شناسی تحقیق نمود، پژوهش انجام داد و برای افغانستان تاریخ نگاری نمود. خانم نانسی از دو ماه بدینسو در بستر بیماری به سر می برد. او مشکل قلب و ریه داشت و در این اواخر یکی از پاهایش نیز آسیب دیده و شکسته بود.

خانم نانسی برای اولین بار در سال ۱۹۲۶ وارد افغانستان شد. او در همان آغاز ورودش به کابل، با یکی از باستان شناسان مشهور بنام لویس “دوپری” آشنا می‌شود. این آشنایی، بعدن به عاشقی و سرانجام ازدواج نانسی و لویس می انجامد.

این زوج خارجی، در تالاری مشهور به “هوتل باغ بالا” در نزدیکی هوتل انترکانتیننتال در کابل عروسی می کنند. این هوتل در زمان شاه امان الله خان یا هم پیش‌تر از او ساخته شده بود. از این هوتل تا زمان داکتر نجیب رییس جمهور وقت افغانستان، برای عروسی ها استفاده می شد. هوتل باغ بالا بعدن در جریان جنگ های داخلی تخریب شد. از این هوتل به عنوان یک مکان تاریخی یاد می‌کنند.

لویس دوپری همسر نانسی در آن دوره سرگرم تحقیقات در مورد افغانستان قبل از اسلام بود و نانسی هم او با او همکاری داشت. خانم نانسی پس از آن مشغول نوشتن کتاب‌های رهنما برای افغانستان می‌شود. او پنج جلد کتاب و صدها مقاله در مورد افغانستان نوشته و به چاپ رسانده است.

خانم دوپری باستان شناسی که عاشق افغانستان و مردمش بود، این سرزمین را با تمام خوبی ها و بدی ها و ناملایمت هایش دوست داشت و تا آخرین لحظه زندگی‌اش به افغانستان عشق ورزید. او ۵۰ سال عمرش را صرف تحقیق در مورد افغانستان و جمع آوری و نگهداری اسناد مربوط به این کشور نمود و سر انجام در همین خاک دار فانی را وداع گفت. پیکر خانم نانسی اکنون در یکی از شفاخانه های کابل نگهداری می‌شود و تاکنون سفارت ایالات متحده آمریکا تصمیم نهایی را در مورد محل دفن جسد وی اعلام نکرده است. اما دفتر ریاست جمهوری افغانستان، به شکل غیر مستقیم گفته است که خانم نانسی دوپری وصیت کرده‌است که جسد او در کنار قبر شوهرش در کابل به خاک سپرده شود. دفتر ریاست جمهوری افزوده است که بیرون نشدن خانم نانسی از افغانستان در زمان‌های سخت پیری و مریضی اش گویای این موضوع است که او باید در کابل به خاک سپرده شود.

مرکز منبع معلومات افغانستان

خانم دوپری در سال ۱۹۸۹ اولین “مرکز منبع معلومات افغانستان” را در دانشگاه کابل تاسیس کرد. مرکزی که به گفته وحید وفا سرپرست این مرکز، در آن تمامی اسناد مربوط به افغانستان جمع آوری شده و نهگداری می‌شود. اسنادی چون کتاب، فیلم، مجله، عکس، نقشه ها، تصاویر و موسیقی. اثرهای گران‌بهایی که در جریان سال‌های جنگ و خشونت در معرض نابودی قرار داشت و اگر این مرکز ساخته نمی شد، احتمالن همه نابود می شدند.

خانم نانسی دوپری برای ساخت مرکز منبع معلومات افغانستان در دانشگاه کابل و فعال کردن این مرکز از نهادها و منابع مختلف کمک جمع آوری نمود. ساخت این مرکز ۳ میلیون دالر آمریکایی هزینه در بر داشت که از سوی حکومت افغانستان پرداخته شده است. اکنون در این مرکز نزدیک به ۱۵۰ هزار سند نگهداری می‌شود. افزون برآن، ۲۵۰ کتابخانه کوچک دیگر در ولایت های مختلف افغانستان زیر نام این مرکز فعالیت دارند. مسئولان این مرکز می‌گویند، روزانه ۵۰۰ الی ۶۰۰ دانشجو برای استفاده از منابع معلوماتی، به این مرکز مراجعه می کنند.

خانم نانسی قبل از آنکه در افغانستان حضور یابد، نیز سندهای در معرض خطر مربوط به افغانستان را در شهر پشاور پاکستان جمع آوری و نگهداری می‌کرد. خانم نانسی در کنار مرکز منبع معلومات در دانشگاه کابل، مرکزی را زیر نام “بنیاد مرکز معلومات افغانستان در دانشگاه کابل” در سال ۲۰۰۵ در شهر نیویورک آمریکا ایجاد نمود. هدف این مرکز، جمع آوری کمک برای مرکز تحقیقات افغانستان در دانشگاه کابل بود. خانم دوپری برای فعال نگهداشتن این مرکز از منابع مختلف کمک مالی جمع آوری می کرد.

وحید وفا سرپرست این مرکز به هشدار گفت: ” خانم نانسی در جریان فعالیت‌هایش در بیرون از این مرکز با پژوهشگران و محققین، موزیم ملی افغانستان و پروژه ها و نهادهای مختلف فرهنگی در افغانستان همکاری داشت. دیدار از اماکن تاریخی و میراث‌های فرهنگی افغانستان در ولایت‌های مختلف از دیگر فعالیت هایی بود که خانم دوپری در افغانستان مشغول آن بود. او در آخرین مورد از پروژه مس عینک در لوگر دیدن کرد.”

وحید وفا اکنون سرپرستی مرکز معلومات افغانستان در دانشگاه کابل را به عهده دارد. او می گوید که خانم نانسی دوپری با وجود پیری سن و با آن‌که در سالهای اخیر مسئولیت خاصی در این مرکز به عهده نداشت، قبل از تمامی کارمندان، در این مرکز حضور می یافت.

خانم دوپری در زمان حضور نیروهای شوری در افغانستان مجبور می شود که فعالیت‌هایش را در افغانستان متوقف ‌کند و به پشاور پاکستان برود. اما سفر و اقامت او در پشاور هرگز مانع فعالیت‌های او نمی‌شود. او این بار تحقیقاتش را در مورد افغانستان در پاکستان ادامه می‌دهد. خانم نانسی حضور نظامیان شوری در افغانستان و دور شدنش از افغانستان را، با همکارانش بدترین خاطرۀ عمرش توصیف کرده است.

خانم دوپری از ۲۶ سال بدینسو در یک خانه مسکونی محقر در کارته سه از مربوطات ناحیه سوم شهر کابل زندگی می کرد. او محافظ نداشته و در جریان این سال‌ها تنها نگهبان داشت و آنهم به خاطر نگهداری و مواظبت از خانه ی محل سکونت‌اش. خانم نانسی سالانه یک‌بار برای تداوی به کشورش، ایالات متحده آمریکا می‌رفت، اما به گفته همکاران و اطرافیان‌اش در هر سفر بیش از بیست روز در آن کشور اقامت نداشت.

واکنش حکومت افغانستان

مرگ خانم نانسی دوپری در کابل، سرخط خبرهای داخلی افغانستان شد و شهروندان بی‌شمار این کشور نسبت به مرگ او واکنش نشان دادند و احساسات خود را نسبت به مرگ او در شبکه‌های اجتماعی بازتاب دادند. حکومت افغانستان نیز مرگ این پژوهش‌گر را یک ضایعه دانسته و نسبت به آن ابراز تاثر کرده است. دفتر ریاست جمهوری افغانستان گفته است که خانم نانسی دوپری بخشی عمده‌ی از زندگی اش را برای افغانستان وقف کرد، در گوشه و کنار  افغانستان سفر کرد و به معرفی و تثبیت آبدات تاریخی نقش اساسی بازی کرد.

عبدالله عبدالله رییس اجراییه افغانستان هم، تلاش خانم نانسی دوپری برای حفظ آثار تاریخی افغانستان، بازگیری آبدات تاریخی ربوده شده و گم شده افغانستان و کار او درعرصه تاریخ این کشور را فراموش ناشدنی خوانده و به این تلاش‌های او ارج گذاشته است. آقای عبدالله در پیامی به این مناسبت گفته است: ” او افغانستان و مردم افغانستان را دیوانه وار دوست داشت و حتی در جنگ و شرایط وخیم کابل را ترک نکرد و برای نگهداری تاریخ و آثار افغانستان تلاش ورزید. تشویق برای خواندن کتاب، مطالعه و پیشرفت های فکری در کشور از جمله فعالیت‌های بارز خانم دوپری به شمار می‌رود و فعالیت او در این عرصه فراموش شدنی نیست. نام خانم نانسی دوپری جاودان و یادش گرامی باد”.

نی، حمایت کننده رسانه‌های آزاد افغانستان هم مرگ خانم نانسی را یک ضایعۀ بزرگ برای آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات در افغانستان دانسته از دولت افغانستان می‌خواهد تا به‌پاس خدمات ارزندۀ او “مرکز منبع معلومات افغانستان” را به‌نام او نامگذاری نماید. نی افزوده است که به پاس خدمات خانم نانسی در راستای دسترسی به اطلاعات و آزادی بیان در این کشور، دولت افغانستان باید راه اندازی سمینار‌های علمی‌ و پژوهشی را در افغانستان گسترش داده و زمینۀ چرخش آزاد اطلاعات را بیشتر از پیش آسان سازد.

جلیل پویا

هم رسانی