ترویج کنندگان نقض قانون؛ رییس جمهور غنی خود بزرگ‌ترین نقض کننده فرمانهای تقنینی است

۲۸ سنبله ۱۳۹۶ هشدار

محمد اشرف غنی رییس جمهور، قدرتمندترین نقض کننده فرمان تقنینی خودش است. این اتفاق بارها و بارها در موارد مختلف رخ داده است که گاهی فرمانی برای انجام و یا منع یک روندی صادر کرده است، اما نخستین نقض کننده این فرمان‌ها، دوباره خودش بوده است. یکی از این موارد که برای افغانستان بسیار مهم است و در واقع بخش اساسی توسعه آینده افغانستان به آن وابسته است، توزیع جواز فعالیت و ایجاد موسسه‌های جدید تحصیلات عالی خصوصی در این کشور است.

رییس جمهور، در ماه دلو سال ۱۳۹۳ فرمان لغو صدور جواز برای ایجاد موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی را صادر کرده بود. بر اساس این فرمان، تا زمانی که کیفیت در موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی و در کل در نظام تحصیلات عالی افغانستان، بهبود نیابد، به هیچ موسسه تازه تأسیس، جواز فعالیت داده نخواهد شد. اما یافته‌های هشدار نشان می‌دهد که با گذشت دو و نیم سال از زمان صدور این فرمان، چهار موسسه خصوصی تحصیلات عالی در افغانستان با دستور مستقیم رییس جمهور ایجاد شده است.

مقام‌های وزارت تحصیلات عالی می‌گویند، دستور توزیع جواز برای تأسیس این موسسه‌ها را خود رییس جمهور داده است. فرمان رییس جمهور در باره تعلیق توزیع جواز برای تاسیس موسسه‌های تحصیلات عالی تا زمانی قابل اجرا و نافذ است که رییس جمهور فرمان دیگری بر ابطال آن حکم نکرده باشد. اما رییس جمهور غنی تاهنوز فرمان تازه‌ای در این خصوص صادر نکرده است. در فرمان ریاست جمهوری تاکید شده است که سطح کیفی آموزش عالی در دانشگاه‌ها و موسس‌های تحصیلات عالی رضایت بخش نیست و باید توزیع جواز برای تاسیس موسسه‌های جدید متوقف شود.

محمدعثمان بابری، معین این وزارت (سرپرست وزارت در آن هنگام) اعتراف می‌کند که کیفیت پایین تحصیلی و  آموزشی در برخی از این موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی وجود دارد. او با ارسال مکتوبی عنوانی ریاست پوهنتون‌ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی نوشته است:«صدور جواز برای ایجاد دانشکده و موسسات تحصیلات عالی خصوصی، از تاریخ تصویب این پیشنهاد الی نهایی شدن تعدیل مقرره مربوط و ارزیابی‌های عینی از وضعیت کنونی در حالت تعلیق درآورده شود.»

با این حال با وجود فرمان رییس جمهور و سفارش معین این وزارت، اما صدور جواز برای موسسه‌های تحصیلی متوقف نشده است. به گفته مقام های وزارت تحصیلات عالی، پس از انفاذ این فرمان به موسسه‌های تحصیلات عالی مورا، جهان نور و نخبگان جواز تاسیس و فعالیت داده شده است.

امیرمحمد کامه‎وال، رییس موسسات تحصیلات عالی خصوصی، به هشدار گفت دستور توزیع جواز به این سه موسسه از سوی غنی صادر شده است. کامه‎وال اما در مورد توزیع جواز به موسسه تحصیلات عالی «البرز» در بلخ که سال ۹۴ تاسیس شده است، چیزی نگفت. او تاکید داشت دستور رییس‎جمهور برای توزیع جواز تاسیس و فعالیت موسسه‌های یاد شده، منع قانونی ندارد و این یک «استثنا» است؛ زیرا رسما با سفارش رییس جمهور این کار صورت گرفته است.

موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی «جهان نور» در کابل و «نخبه‌گان» در بلخ، دونیم سال پس از صدور فرمان ریاست‎جمهوری، در سال ۹۶ تاسیس شده‎اند. موسسه‌های تحصیلات عالی «مورا» در کابل و «البرز» در بلخ، حدود یک سال بعد از تعلیق توزیع جواز، در سال ۹۴ تاسیس یافته و به فعالیت آغاز کرده ‎اند.

رییس موسسات تحصیلات عالی خصوصی می‎گوید جواز فعالیت برای این موسسه‌ها پس از ارزیابی عینی موقعیت و امکانات ‎آن‎ها توزیع شده است. به گفته کامه‎وال، اگرچه جواز تاسیس و فعالیت برای موسسه‌های نام‎برده بعد از «فرمان تعلیق جواز» صادر شده است، ولی فعالیت آن‎ها قانونی و مورد تایید وزارت تحصیلات عالی است.

در این میان، بر اساس معلوماتی که به هشدار رسیده است، موسسه تحصیلات عالی «مورا»  از خانم رییس جمهور یا از بانوی اول کشور است که در یک ساحه وسیع در غرب کابل موقعیت دارد و در چندین ساختمان بزرگ فعالیت‌اش را آغاز کرده است.

نقش واسطه‌های انسانی و مالی

واسطه در افغانستان در پیشبرد کارها نقش بسیار اساسی دارد. از استخدام افراد در ادارات دولتی گرفته تا گرفتن قراردادهای بزرگ و کوچک، فرستادن افراد به خارج از کشور برای کار به عنوان نمایندگان و دیپلمات‌های افغانستان، گرفتن بورسیه های تحصیلی و بیشتر موارد از این دست، افراد قدرت‌مند و یا همان واسطه‌های انسانی نقش جدی و تاثیر گذار دارند.

یکی از دلایلی رشد فساد در ادارات افغانستان نیز همین است. به خاطر موجودیت همین واسطه‌های انسانی است که یک سرباز در سه یا چهار سال، از رتبه «ساتن‌منی» به «دگرجنرالی» میرسد، اما هستند سربازانی که حتا جسد شان در میدان جنگ می‌پوسد و طعمه حیوانات درنده می‌گردد.

هر چند در این مورد که جواز فعالیت به موسسه‌های تازه تشکیل خصوصی چگونه و بر چه مبنایی داده شده، نه وزارت تحصیلات عالی و نه هم مالکان این موسسه‌ها به گون‌هی واضح جزییات می‌دهند، اما شماری از استادان و مالکان موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی مدعی هستند که در گرفتن جوازهای این چنینی، واسطه‌های انسانی و مالی دخیل است.

این افراد به شرط افشا نشدن هویت شان می‌گویند که مالکان این موسسه‌ها با تزریق پول و ایجاد فشار بر نزدیکان رییس جمهور، آنان را وادار می‌سازند تا با وساطت در این زمینه، دستور مستقیم رییس جمهور را به خاطر ایجاد یک موسسه تازه تشکیل، به دست آورند.

مالک یکی از موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی می‌گوید که او و هم‌کارانش در صدد آن هستند که موسسه تحت مالکیت شان را به دانشگاه ارتقا دهد. به خاطر ارتقای یک موسسه به دانشگاه، ایجاد دانشکده‌های تازه و بلند بردن ظرفیت‌های انسانی الزامی است. با این وجود او گفت که با وجود تلاش‌های زیاد موفق نشده که جواز ایجاد دانشکده‌های جدید را به دست آورد و موسسه را به سطح دانشگاه ارتقا دهد.

او مدعی است که استدلال مسوولان وزارت تحصیلات عالی به فرمان رییس جمهور است که ایجاد دانشکده و موسسه خصوصی را به حالت تعلیق درآورده است. پرسش او اما این است که در صورت نافذ بودن چنین فرمانی، جواز به موسسه‌های تازه تشکیل بر چه مبنای صادر شدهاند!

با همه‌ی این‌ها، امیرمحمد کامه‌وال، رییس پوهنتون‌ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی با آن که ادعای فساد مالی و انسانی در گرفتن جواز را رد می‌کند اما می‌گوید، زمانی که صدور جواز از مراجع بالاتر صورت گرفته باشد، آنان نمی‌توانند به هیچ وجه مانع چنین کاری شوند.

این مسوول وزارت تحصیلات عالی خود نیز مدعی است که دانشگاه‌ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی هم اکنون نیز با انبوهی از مشکلات دست و پنجه نرم می‌کنند. وجود دانشجویان خیالی، کیفیت پایین تحصیلی، اضافه‌ستانی از دانشجویان و سطح پایین تحصیلی استادان از عمده‎ترین مشکلاتی است که به باور رییس پوهنتون‌ها و موسسه‌های تحصلات عالی خصوصی، در این نهاد وجود دارد. با این وجود این مسوول وزارت تحصیلات عالی مدعی شد که این وزارت برنامه‌هایی برای حل این چالش‌ها نیز روی دست دارد.

دانشجویان سایه و برنامه دولت

یکی از عمده‎ترین مشکلات در موسسه‌های تحصیلات عالی و دانشگاه‎های خصوصی، موجودیت دانشجویان سایه یا خیالی است. دانشجوی سایه به کسی گفته می‎شود که حضور فزیکی در صنف ندارد و اما نام و مشخصات او در فهرست دانشجویان و فارغان دانشگاه‎ها ثبت است. وزارت تحصیلات عالی می‎گوید به دلیل این مشکل، توزیع دیپلوم برای فارغان این موسسه‌ها و دانشگاه‎ها را معلق ساخته است.

امیرمحمد کامه‎وال به هشدار گفت در نتیجه بررسی وزارت تحصیلات عالی مشخص شده که در شماری از موسسه‌های تحصیلات عالی و دانشگاه‌های خصوصی، از ۱ تا ۱۰ نفر دانشجوی خیالی (سایه) حضور دارند. این مقام وزارت تحصیلات عالی اما نام این موسسه‌ها و دانشگاه‎ها را فاش نکرد. او همچنان گفت آمار مجموعی دانشجویان خیالی نیز هنوز مشخص نیست.

وزارت تحصیلات عالی قبلا گفته بود تا زمانی که بررسی‎ها درباره اسناد و سوابق دانشجویان موسسه‌های تحصیلات عالی و دانشگاه‎های خصوصی نهایی نشود، برای فارغان این موسسه‌ها و دانشگاه‎ها، دیپلوم فراغت توزیع نخواهد کرد. امیرمحمد کامه‎وال می‎گوید بررسی‎ها در این خصوص جریان دارد و تصمیم وزارت تحصیلات عالی هنوز تغییر نکرده است. به گفته او، موسسه‌های تحصیلات عالی و دانشگاه‎های خصوصی نیز در جریان قرار گرفته‎اند و مطلع هستند که برای فارغان سایه دیپلوم داده نخواهد شد.

رییس موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی افزود به دنبال اثبات دانشجویان سایه در موسسه‌های تحصیلات عالی و دانشگاه‎های خصوصی تدابیر تازه‎ای را روی دست گرفته‎اند. به گفته کامه‎وال، وزارت تحصیلات عالی پس از این به دانشجویانی دیپلوم فراغت می‎دهد که حضور فزیکی و حاضری دوامدار در ساعات رسمی در صنف درسی داشته باشند.

او گفت برای اطمینان از حضور اسمی و فزیکی دانشجویان در ساعات رسمی در صنف، کارنامه آنان در امتحانات کانکور و پایان هر سمستر را ثبت و حضور و غیاب آنان را به شکل جدی زیر نظر خواهند گرفت. کامه‎وال هشدار داد در صورتی که مشخص شود موسسه‎ای/ دانشگاهی، دانشجوی خیالی پرورش می‎دهد، جواز فعالیت‎اش لغو خواهد شد.

او میگوید در مرحله اول به چنین موسسه‌ها و دانشگاه‎هایی توصیه‎نامه و هشدارنامه صادر کرده است ولی لغو جواز فعالیت آن‎ها زمانی در دستور کار قرار می‎گیرد که به این توصیه‎ها و هشدارها توجه نکنند. کامه‎وال تصریح کرد تا هنوز جواز فعالیت کدام موسسه تحصیلات عالی و دانشگاه خصوصی به این دلیل لغو نشده است.

کار روی ارتقای کیفیت

به صورت مجموعی ۱۸۰ هزار دانشجو در ۱۲۹ دانشگاه و موسسه تحصیلات عالی خصوصی در سراسر کشور مشغول آموزش عالی هستند. دختران، ۳۰ درصد این رقم را تشکیل می‎دهند. رییس موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی می‎گوید هنوز سطح آموزش عالی از نگاه کیفی در این دانشگاه‎ها و موسسهها رضایت‎بخش نیست. او اما تصریح کرد برنامه‎هایی برای بالا بردن سطح کیفی آموزش عالی در دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی در حال اجرا است. این برنامه‎ها شامل بازنگری کریکولم درسی و نظارت وزارت تحصیلات عالی از پروسه استخدام استاد برای تدریس دانشجویان در این دانشگاه‎ها و موسسه‌ها است.

رییس موسسه‌های تحصیلات عالی می‎گوید به دنبال بالا گرفتن شکایت‎ها از کیفیت پایین آموزش عالی در دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی، تصمیم گرفته شد کریکولم درسی در این دانشگاه‎ها و موسسه‌ها اصلاح و بازنگری شود. او گفت تا هنوز ۵۰ درصد دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی به این هدف دست یافته‎اند.

به گفته کامه‎وال، کریکولم ۵۰ درصد دیگر دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی هنوز به روز نشده و کهنه است. او افزود مطمین است با اصلاح و به روز شدن کریکولم درسی، سطح کیفی آموزش عالی در این دانشگاه‎ها و موسسه‌ها رشد قابل ملاحظه و رضایت‎بخشی خواهد یافت.

کامه‎وال همچنان گفت برای تضمین کیفیت، وزارت تحصیلات عالی نیز در پروسه استخدام استادان برای دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی دخیل شده است. به گفته او، پیش از این، دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی در استخدام استادان مورد نیاز شان خودمختاری مطلق داشتند ولی این کار باعث پایین آمدن سطح کیفی آموزش عالی شده بود.

این مقام وزارت تحصیلات عالی افزود پس از این اسناد تمام استادان بخش خصوصی توسط این وزارت بررسی و با آنان، جهت استخدام، مصاحبه می‎شود. او گفت تمام این کارها در بخش «انسجام امور اکادمیک» وزارت تحصیلات عالی انجام می‎شود.

طبق طرزالعمل تازه وزارت تحصیلات عالی، استخدام استادان «قراردادی» در دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی ممنوع شده است. استاد قراردادی کسی است که در مقابل حق‎الزحمه مشخص برای مدت معین در یک نهاد آموزشی کار می‎کند. رییس موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی می‎گوید استادان قراردادی یکی از عوامل پایین بودن سطح کیفی آموزش عالی در جریان سال‎های گذشته بوده است. به گفته امیرمحمد کامه‎وال، به تمام دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی دستور داده شده به جای استادان قراردادی، استادان دایمی استخدام کنند. او گفت استادان دایمی اجازه ندارند در دو یا چند دانشگاه و موسسه تحصیلات عالی خصوصی تدریس کنند و این کار به نحوی به ارتقای سطح کیفی آموزش عالی در کشور کمک خواهد کرد.

سایه کمرنگ نظارت

ریاست موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی مدعی است که این اداره در نظارت از فعالیت دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی جدی است، ولی مشکلاتی نیز دارد. به گفته امیرمحمد کامه‎وال، عمده‎ترین مشکل ریاست موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی، کمبود پرسونل است.

این اداره، در حال حاضر ۳۰ نفر کارمند دارد. کامه‎وال می‎گوید با ۳۰ نفر کارمند نمی‎توان آن گونه که باید از کار ۱۲۹ باب دانشگاه‎ و موسسه تحصیلات عالی خصوصی در سراسر کشور نظارت کرد. او گفت به تازگی پیشنهاد داده‎اند این ریاست به معینیت ارتقا یابد تا بدین ترتیب تشکیلات آن افزایش یافته و نظارت آنان به نتیجه مطلوب منجر شود. هنوز این پیشنهاد از سوی مراجع ذیصلاح، تایید یا رد نشده است.

ریاست‎جمهوری در حالی دستور داده است برای موسسه‌های تحصیلات عالی «مورا»، «جهان نور» و «نخبگان» جواز تاسیس و فعالیت داده شود که هنوز مشکلات در سکتور خصوصی آموزش عالی کماکان پا بر جا است. فلسفه فرمان او در سال ۹۳ این بود که از رشد آماری دانشگاه‎ها و موسسه‌های تحصیلاتی جلوگیری و رشد کیفی آموزش در این دانشگاه‎ها و موسسه‌ها تضمین شود؛ هدفی که به گفته رییس موسسه‌های تحصیلات عالی خصوصی تا هنوز به دست نیامده است.

عبدالرازق اختیاربیگ و مرسل دهاتی

هم رسانی