نبش قبر توسط دانشجویان پزشکی در افغانستان

۱۹ حمل ۱۳۹۷ هشدار

دانشجویان بخش پزشکی افغانستان در مضمون اناتومی (استخوان) با مشکلات و دشواری‌های زیادی روبرو هستند، زیرا در بخش‌ عملی مضمون اناتومی باید به گونۀ عملی استخوان‌ها را مورد مطالعه قرار دهند و برای شان آموزش داده شود، اما در دانشگاه‌های افغانستان استخوان اصلی به گونۀ بسیار اندک وجود دارد و دانشجویان مجبور هستند که خودشان استخوان پیدا کنند. در این گزارش، خبرنگار خبرگزاری هشدار به سراغ شماری از دانش‌جویان پزشکی رفته و با آنان گفت‌وگو کرده است که با چه دشواری‌های استخوان اصلی تهیه می‌کنند.

“حس دلهره عجیبی به آدم دست می‌دهد . . .” شانه‌هایش را به علامت ندانستن بالا می‌اندازد و در جستجوی واژه‌ها برای بیان حسی که هنگام گشودن قبر و رو به رو شدن با استخوان‌های انسان داشته است، مکث کوتاهی می‌کند و ادامه می‌دهد: “یک قسم ته دل آدم سبک میشه؛ دل آدم میشه بگریزه! نمی‌فهمم نام آن حس چیست… ترس، عذاب وجدان، احساس گناه و … بیان حالت آن لحظه سخت است. با روح و روانت‌ درگیر هستی!” این جملات کوتاه و بریده را رشادِ ۲۱ ساله، دانشجوی پزشکی در کابل، در پاسخ به پرسشِ ما از احساس که در جریان گشودن گور و کشیدن استخوان‌ها داشته‌است بیان کرد. او می‌گوید، “آناتومی” یکی از مضمون‌های پایه و مشکلِ رشته پزشکی است که در کنار مطالعه تئوری، انجام کارهای عملی نیز در آموختن آن نقش اساسی و پررنگی را دارد، اما در دانشگاه‌ها با کمبود مواد درسی برای این مضمون رو به رو هستند و بیشتر استخوان‌های موجود، مصنوعی هستند.

بسیاری از دانشجویان پزشکی با تکیه به دلیلی که آن را کمبود مواد درسی مناسب در دانشگاه‌ها می‌نامند، برای یادگیری بهتر و شناخت بیشتر آناتومی استخوان انسان، خودشان به جستجوی استخوان‌های واقعی می‌پردازند که در این مسیر با دشواری‌های زیادی مواجه می‌شوند؛ از پیدا کردن گورکن‌ها و یا دلالانی که انجام این کار را به عهده بگیرند تا دست به دامن معتادان شدن برای سرقت استخوان در ازای پرداخت پول. استخوان‌هایی که به درد دانشجویان می‌خورند، ویژ‌گی‌های خاص خود را دارند، به طور مثال مناسب تر این است که از خاک‌سپاری ۱۰ الی ۱۵ سال گذشته باشد؛ نه بیشتر.

در افغانستان منبع گسترده‌ای که دانشجویان را به استخوان‌های اصلی و با کیفیت می‌رساند، گورستان‌ها است؛ اما چگونه و از چه راه‌هایی می‌توانند به استخوان‌های این منبع دست یابند؟! رشاد و سه‌ تن دیگر از هم‌صنفی‌هایش یکی از گورستان‌های روستایی در اطراف پایتخت را انتخاب کرده بودند. او از شبی می‌گوید که به قصد گشودن گوری که در طول روز مشخص کرده بودند، به آن روستا رفتند. او می‌گوید: “آن‌شب راهی گورستان شدیم. برای پیدا کردن استخوان‌های کهنه و معیاری، باید گور‌ کهنه پیدا می‌کردیم، اما بعد گشودن یک گوری که از روی ظاهرش حدس زده بودیم مدت زیادی از خاکسپاری‌اش می‌گذرد، متوجه شدیم که در انتخاب‌مان اشتباه کرده ایم؛ زیرا استخوان‌های موجود در این گور، به طور کامل عاری از گوشت نبودند و پس از بستن دوباره آن، مجبور شدیم گور دیگری را باز کنیم. در دومین نبش، به آنچه می‌خواستیم دست یافتیم و یک دست استخوان را با خود آوردیم.”

 البته تمام داستان به اینجا ختم نمی‌شود و مراحل دیگری نیز دارد که باید طی شود تا استخوان برای دانشجو آماده استفاده شود. رشاد می‌گوید، آن‌ها برای ضدعفونی کردن استخوان‌ها، آن‌ها را ۸ ساعت در آب‌ و نمک جوش داده‌اند و پس از سرد شدن‌، استخوان‌ها را به ماده‌ای که از قبل آماده کرده بودند آغشته کردند. کمبود استخوان اصلی در آزمایشگاه‌های دانشگاه‌ها، حال و هوای حاکم بین دانشجویان سال اول که لبریز از اشتیاق برای آموختن هستند و باوری که از دانشجویان سال‌های بالاتر پزشکی و یا فارغ التحصیلان این رشته به آنان منتقل شده، این است که تنها با استفاده از استخوان‌های اصلی و مطالعه با تکرار آن می‌توان آناتومی را آموخت و این باور دانشجویان پزشکی را مستلزم به تهیه استخوان واقعی می‌کند.

در این میان، برای دانشجویان دختر سخت و شاید بشود گفت، ناممکن است که خودشان به گورستان‌ها مراجعه ‌کنند؛ آن‌ها برای تهیه استخوان به بعضی گورکن‌ها و یا دلالان این کار مراجعه می‌کنند و استخوان‌ها را خریداری کنند. “لاله” دانشجوی پزشکی در دانشگاه طبی بلخ است. او می‌گوید، چند تن از هم‌صنفی‌هایش استخوان‌ها را به واسطه استاد آناتومی‌شان خریداری نموده‌اند. به گفتۀ این دانشجوی پزشکی نرخ نورمال یک دست کامل استخوان ضدعفونی شده بین ۵۰۰۰ افغانی تا ۱۰۰ دالر آمریکایی است. البته گاهی اوقات اگر شانس یاری کند، با ۲۵۰۰ افغانی هم می‌توان صاحب یک دست استخوان کامل شد، اما گاهی اوقات، یک دست استخوان تا ۱۵۰۰۰ افغانی نیز پیدا نخواهد شد.

البته دلالان‌ و فروشند‌گان‌ استخوان مشکلات اقتصادی برخی دانشجویان را نیز در نظر گرفته اند و استخوان‌هایی را که تازه از گور کشیده شده و هنوز ضدعفونی نشده اند را  در بدل ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ افغانی در اختیار آنان قرار می‌دهند. به گفتۀ شماری از دانشجویان، استخوان‌هایی که تازه از گورکشیده می‌شوند بوی بد می‌دهند و کثیف هستند؛ بنأ نخست باید آن‌ها را با آب گرم شست‌شو داده و بعد از جوشاندن در آب، آن ها را با مواد خاصی، ضدعفونی کنند.

مرجع دیگری که می‌تواند دانش‌جویان را به استخوان‌ اصلی برساند، معتادان مواد مخدر است. یکی دیگر از دانشجویان پزشکی می‌گوید که گاهی شماری از دانشجویان به سراغ معتادان مواد مخدر می‌روند و در مقابل پرداخت مبلغ ناچیزی آنان  به دست برد گورها اقدام کرده و برای‌شان استخوان تهیه می‌کنند. گشودن گورها و مورد دست‌برد قرار دادن استخوان مرده‌ِگان توسط دانشجویان پزشکی در افغانستان پیشنیه طولانی دارد و از سالیان سال به‌این‌سو دانشجویان‌ رشته پزشکی به دلیل کمبود استخوان در دانشگاه‌ها، مجبور بوده اند جهت تهیه استخوان دست به گشودن گورها بزنند.

برای این که پیشنۀ این مشکل را باز گو کنیم، به سراغ یکی از داکتران متخصص ارتوپدی شهر کابل رفتیم و در رابطه به کمبود و یا نبود استخوان و نحوه تهیه استخوان در دوره دانشجویی آنان با او حرف زدیم. داکتر بهروز خاطره‌ای را بیان می‌کند که به همراه هم‌صنفی‌هایش، جهت پیدا کردن استخوان به قبرستان شهدای صالحین رفته بودند. او گفت، وقتی به قبرستان رسیدند، جهت پیدا کردن استخوان‌های خشک شده، به سراغ قبر‌هایی ‌رفتند که کنار شان بریده‌گی ایجاد شده بود؛ زیرا که استخوان‌ها از بریده‌گی کنار قبر قابل مشاهده بودند و با این انتخاب کار تاحدی برایشان آسان می‌شد. داکتر بهروز گفت، از بریده‌گی که به اصطلاح “جَر” گفته می‌شود شروع به کندن زمین ‌کردند و در زمان کوتاهی ‌توانستند دو قبر را گشوده و استخوان‌ها را بیرون کنند.

روش ضد عفونی کردن استخوان‌ها نیز با گذر زمان، نسبت به گذشته تغییر کرده و با آسان شدن دسترسی به مواد مناسب، دانشجویان نیز از روش‌های ساده تر و اصولی تر استفاده می‌کنند. مثلا حدود ۱۰ سال پیش استخوان‌ها را پس از شستن به همراه نخود خام و آب می‌جوشاندند، تا ضدعفونی شود و از سوزش چشم هنگام استفاده جلوگیری شود. اما با گذشت چند سال این روش تغییر کرد و دانشجویان، استخوان‌ها را با آب و نمک می‌جوشاندند‌ و سپس آن‌ها را آغشته به رنگ می‌کردند، امروزه دانشجویان استخوان‌ها را بعد جوشاندن‌ با آب و چونه و پس از خشک کردن‌ به ماده‌ای به نام “ورنس” آغشته می‌کنند.

 یکی از گورستان‌هایی که  بیشتر دانشجویان در مرکز شهر کابل برای خرید استخوان به آن مراجعه می‌کنند، گورستان کارته سخی است که در نزدیکی دانشگاه کابل موقعیت دارد؛  اما شماری از انشجویان ترجیح می‌دهند برای این منظور، به سراغ گورستان‌های اطراف شهر کابل و روستاها بروند، زیرا در اطراف شهر، حاشیه گورستان‌ها جاهای خلوتی هستند و در اوقات مشخص، گشت و گذار مردم در آن مناطق کمتر است و این تفاوت برای دانشجویانی که قصد گشودن گورها را دارند، یکی از امتیازات آن مناطق به شمار می‌رود. اما در کل نبش قبر و دست برد اجساد دفن شده، در کنار برانگیختن احساسات انسانی، در جوامع اسلامی نیز حساسیت بر انگیز است و نوعی بی احترامی به مرده‌گان پنداشته می‌شود.

افغانستان کشوری است که طبق آخرین آمارها حدود ۹۹ درصد جمعیت آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند و جدا از آنچه در منابع دین اسلام پیرامون احترام و حرمت به مرده‌گان تاکید شده است، میان بسیاری از مردم این جامعه سنتی، قصه‌ها و افسانه‌هایی نیز سینه به سینه منتقل شده و می‌شود که گاهی آن‌ها را بدون هیچ استنادی به دین و مذهب پیوند می‌دهند و مقدس می‌پندارند. علمای اهل تشیع و تسنن نیز در مورد گشودن قبرها و دستبرد به گورستان، اتفاق نظر دارند؛ فتوای علما این است که تا ۳۰سال، نباید قبر مومن بدون دلیل موجه شرعی نبش شود. از نظر قانون جمهوری اسلامی افغانستان نیز انجام این کار مشکل ساز است و در ماده ۶۹۶ کود‌های جزای افغانستان آمده است: “شخصی‌که به قصد تحقیقات علمی یا تعلیمی بدون اجازه وارث، تمام یا جزئی از جسد میت را بگیرد، به جزای نقدی از ده هزار تا سی هزار افغانی محکوم می‌گردد.”

بسیاری از دانشجویانی که اقدام به نبش قبرها می‌کنند، خطر را به طور جدی احساس می‌کنند که اگر هنگام نبش گورها دیده شوند، شاید توسط مردمی که بیشترشان پر از احساسات مذهبی هستند، محاکمه صحرایی ‌شوند و یاهم اگر به وسیله پولیس بازداشت شوند باید منتظر جزای قانونی باشند. از سویی هم آن‌گونه که رشاد در صحبت‌های خود گفت با وجود این که هدف شان از این کار، آموزش است نه بی‌احترامی به مردِه‌گان، بازهم از نظر روانی گرفتار یک‌نوع دلهره و ناآرامی روحی هستند و عذاب وجدان می‌کشند و احساس گناه می‌کنند. احساس گناهی که تلاش می‌کنند تا با توجیه کردن هدف و نیت شان، از آن خلاصی یابند.

در پهلوی این، حساسیت‌های قومی و نژادی در افغانستان کمتر از حساسیت‌های دینی و مذهبی نیست؛ در صورتی‌که هنگام نبش قبر در یک منطقه دانشجویان گرفتار شوند، ممکن است به اتهام بی حرمتی به مرده‌گان یک قوم توسط باشند‌گان آن محل و قوم صاحب گور، صدمه ببینند. علی می‌گوید، یکی از نگرانی‌های دانشجویان برای انتخاب گور مناسب، در نظر گرفتن مسایل قومی و نژادی است. چرا که ممکن است در صورت مطلع شدن مردم در جریان نبش قبر و بازداشت شدن دانشجویان، هم‌خوانی نداشتن نژاد دانشجو با صاحب گور، برای او دردسرهای بزرگتری ایجاد کند و با ایجاد یک سوء تفاهم ناخواسته به مسایل قومی و نژادی دامن زده شود.

 پس از سرنگونی رژیم طالبانی و روی‌کار آمدن نظام جدید با حمایت جامعه جهانی در افغانستان، تحولات گسترده‌ای درعرصه‌های مختلف رونما گردید که در این میان، در حوزه آموزش های ابتدایی تا تحصیلات عالی شاهد رشد چشم‌گیر کمّی بوده ایم. در شانزده سال گذشته افزون بر این که دانشگاه‌های دولتی در مرکز و ولایت‌های کشور گسترش قابل توجهی پیداکرند، نهادهای زیاد تحصیلی عالی و نیمه عالی خصوصی در کابل و ولایت‌های کشور ایجاد شده و هزاران دانشجو در این نهادها مشغول آموختن هستند.

شماری از این نهادهای تحصیلی خصوصی در کنار دیگر بخش‌ها، بخش پزشکی را نیز ایجاد کرده اند که با وجود هزینه بالای بخش پزشکی در نهادهای تحصیلی خصوصی، این رشته علاقه‌مندان‌ زیادی دارد. در میان دانشگاه‌های دولتی کشور، در کابل دانشگاه طبی به گونۀ مستقل وجود دارد و  در ولایت‌ها بلخ، هرات، ننگرهار، خوست، کندهار و دانشگاه البیرونی در ولایت کاپیسا از جمله دانشگاه‌های دولتی هستند که دانشکده‌های طبی در آن‌ها فعال است. بیشتر دانشگاه‌ها، برای آموزش دانشجویان در مضمون اناتومی، در سمستر‌های ابتدایی، از مدل‌ها و نمونه‌های مصنوعی استفاده می‌کنند.

اما دانشجویان پزشکی می‌گویند، مدل‌های مصنوعی و پلاستیکی که در بخش آناتومی مورد استفاده قرار می‌گیرند کیفیت استخوان‌های اصلی را ندارند. البته که این مشکل منحصر به دانشگاه طبی کابل و یا دانشگاه‌های خصوصی کابل نیست، بل دانشجویان ولایت‌ها نیز از این ناحیه با مشکل جدی روبرو هستند. “زهره” نام مستعار یکی از دانشجویان دانشکده پزشکی بلخ است، او می‌گوید، استاد آناتومی‌شان، تنها یک دست استخوان واقعی دارد و دانشجویان مجبور هستند خودشان به تهیه استخوان بپردازند.

 با این وجود اما وزارت تحصیلات عالی افغانستان تاکنون هیچ اقدامی برای رفع مشکل دانشجویان پزشکی نکرده و حتا برنامه‌ای هم روی دست ندارند که در آینده دانشجویان از این سرگردانی‌ها نجات یابند.

عارفه پیکار سخن‌گوی وزارت تحصیلات عالی کشور در گفت‌وگویی با خبرگزاری هشدار سخنان دانشجویان را رد کرده و می‌گوید دانشگاه‌ طبی کابل و دانشکده‌های طبی دولتی در ولایت‌های کشور مواد مکمل در بخش اناتومی دارند و هیچ کمبودی در این خصوص وجود ندارد که سبب سرگردانی دانشجویان به خاطر پیدا کردن استخوان شود.

او می‌گوید، در پهلوی این که استخوان‌های‌ اصلی در دانشگاه‌ طبی کابل و دانشکده‌های طبی دولتی در ولایت‌ها موجود است، مواد ویدیویی نیز در این بخش به صورت گسترده وجود دارد که دانشجویان می‌توانند از این مواد در بخش عملی استفاده می‌کنند.

 تمام نام‌های استفاده شده در گزارش بنا به خواست مصاحبه کننده‌گان مستعار است.

طاهره هدایتی

 

 

هم رسانی