ایران در جنگ بر سر کنترول خاورمیانه، پیروزی به دست می‌آورد

۱۴ قوس ۱۳۹۶ هشدار

و هیچ نشانۀ وجود ندارد که علی‌رغم حرکت‌های جسورانه محمد بن سلمان، عربستان سعودی فرصتی برای تشکیل موج مخالف باشد.

به نظر می‌رسد عربستان سعودی آمادۀ جنگ با تمام خاورمیانه است. استعفای سعد حریری، نخست وزیر لبنان در سعودی و سخنان مقام‌های سعودی پس از پرتاب یک موشک ازیمن به سوی ریاض، به نظر می رسد دورِ تازه‌ی از سماجت در برابر منافع ایران در خاورمیانه شکل گرفته است.

اقدام ناگهانی شاهزاده محمد بن سلمان در جبهه‌های مختلف ظاهرا ممکن است شبیه اقدامات و حملات آرام و هم‌زمان مایکل کرلئونه در مقابل دشمنان خانواده‌اش در بخش پایانی نمایش تلویزیونی ٬٬ پدرخوانده٬٬ باشد. به هرحال، بر خلاف آنچه در فیلم اتفاق می‌افتد، قرار نیست اعتبارها برهم بخورد. در عوض، باز شدن حرکت‌ها دریک بازی جاری است- و هنوز معلوم نیست که شاهزاده ۳۲ ساله، فرمولی را برای دگرگون کردن منافع ایران دریابد.

بیایید کمی به‌گذشته نگاه کنیم. در رویارویی که بین عربستان سعودی و ایران در یک دهه گذشته در خاورمیانه رخ داده برخی دولت‌ها مثل عراق و لبنان تاحدی ازکار افتیده اند و برخی هم مثل یمن و سوریه به طورکامل فروریخته اند. هر جنگی که بر سر ویرانه‌های این کشورها درگرفته، ریاض و تهران همیشه درکنار یکی ازمخالفان قرار گرفته اند.

تاکنون، درتمام این قضایا ایرانی‌ها سود برده اند.

حزب الله در لبنان توانست اتحاد گروه‌های سیاسی “۱۴ مارچ” را که ازسوی عربستان سعودی به هدف محدود کردن نفوذ این حزب تشکیل شده بود، مهار کند. حوادث ماه می ۲۰۰۸، زمانی که حزب الله مناطق غربی بیروت و اطراف پایتخت را به دست آورد، نشان داد که نیروهای زیر لوای سعودی در مقابل نیروهای نیابتی ایران ناتوان اند. پس از آن ورود حزب الله به جنگ داخلی سوریه، بر این موضوع صحه گذاشت که حزب الله نمی‌تواند بواسطه سیستم سیاسی لبنان کنترول شود.

تشکیل کابینه به ریاست حزب الله در دسامبر ۲۰۱۶ و انتصاب میشل‌عون متحد حزب‌الله به عنوان رییس جمهور دو ماه پیش از تشکیل کابینه، قدرت ایران در این کشور را تحکیم‌کرد. پس از خروج ریاض از صندوق کمک‌های مالی به نیروهای مسلح لبنان، فشار کنونی برای استعفای حریری، به طور مؤثری نشان می‌دهد که خاندان آل‌سعود این واقعیت را پذیرفته اند.

در سوریه، ایران با تأمین منابع مالی و نیروی انسانی به رژیم بشار اسد، نقش سرنوشت سازی در جلوگیری از نابودی و ویرانی رژیم داشته است. بسیج  نیروهای نیابتی ایران موجب شد، شبه نظامیان محلی جدیدی پرورش یابند که به رژیم اجازه دست‌رسی به نیروی انسانی لازم داد تا رقبای خود را شکست دهد. در همین حال، تلاش‌های عرب‌های سنی برای کمک به شورشیان، که عربستان سعودی نقش بزرگی درآن ایفا کرد، به شدت به هرج و مرج و افزایش گروه‌های سلفی پایان داد.

در عراق، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) نیروی نظامی مستقلی را به صورت رسمی در واحد ۱۲۰ هزار نفری بسیج مردم عراق (PMU) تشکیل داده است. البته تمام شبه نظامیانی که در این واحد حضور دارند، مورد حمایت ایران نیستند. اما سه گروه اصلی شیعه کتائب حزب الله، سازمان بدر و عصائب اهل‌الحق به طور مستقیم به سپاه پاسداران پاسخ‌گو اند.

ایران در بغداد نیز از برتری سیاسی برخوردار است. حزب حاکم اسلامی دعوه به طور سنتی طرف‌دار و مورد حمایت ایران است، در حالی که سازمان بدر، وزارت قدرمند داخله را کنترول می‌کند و به این سازمان اجازه داده مرز بین نیروهای مسلح و شبه نظامیان خود را ازبین ببرد. به این ترتیب، به این شبه نظامیان اجازه داده از تسهیلات آموزشی و تجهیزات امریکا بهره‌مند شوند. در همین حال، عربستان سعودی نیز در این کشور فعال شده است: نخست وزیر حیدرالعبادی، در اواخر ماه اکتبر به هدف برگزاری شورای جدید هم‌آهنگی عربستان سعودی-عراق، از ریاض دیدن کرد و این اولین دیدار نخست‌وزیر عراق در بیست و پنج سال اخیر از این کشور است. اما معلوم نیست که سعودی‌ها بیشتر آستین خود را نسبت به کمک‌های مالی به متحدان بالقوۀ سیاسی بالا زده اند.

نتیجۀ مداخله مستقیم نظامی سعودی‌ها در یمن هنوز معلوم نیست. حوثی‌ها و متحدان آن‌ها که از طرف ایران پشتی‌بانی می‌شوند، پس از مداخلۀ عربستان سعودی درسال ۲۰۱۵ از تنگۀ حیاتی باب‌المندیب عقب رانده شده و در تسخیر کامل منطقه ناکام مانده‌اند. اما عربستان سعودی در یک جنگ پر هزینه‌ای درگیر است که پایانی درآن دیده نمی‌شود، در حالی که میزان حمایت ایران از حوثی‌ها بسیار کمتر و کم‌هزینه است.

پس از این، این کشور کارت امتیازی جنگ عربستان سعودی و ایران است. تا کنون، ایرانی‌ها درلبنان به گونه موثر برنده بوده‌اند، در سوریه و عراق برنده هستند و دریمن سعودی‌ها را ضربه می‌زنند. ایران در هر زمینۀ که توانسته نیروی نیابتی تشکیل دهد، به این کشور نفوذ سیاسی و نظامی به همراه داشته است. تهران هم‌چنان از درزهای اردوگاهِ دشمن باخبر بوده و از آن موفقانه استفاده کرده است. به گونۀ مثال، تهران به سرعت نتیجۀ همه‌پرسی استقلال کردها در ماه سپتامبر را نپذیرفت و کردها را بخاطر راه اندازی این همه‌پرسی سرزنش کرد. ایرانیان از روابط دیرینۀ خود با خانوادۀ طالبانی و رقابت این خانواده با بارزانی‌ها استفاده کرده و توانسته‌اند آن‌را با عقب نشینی نیروهای پیش‌مرگۀ طالبانی در ماه اکتوبر، از کرکوک هم‌آهنگ کنند و به این ترتیب راه را برای تصرف شهر و ذخایر نفت توسط متحدانش میسر سازند.

شواهد اندکی وجود دارد مبنی بر این‌که سعودی‌ها از شکست‌های گذشته خود بیاموزند و حالا قادر به جلوگیری از نفوذ ایران در خاورمیانه باشند. عربستان سعودی در تشکیل نیروهای نیابتی موثر درخاورمیانه خوب عمل نکرده و از زمانی که محمد بن‌سلمان به تخت رسیده هیچ‌کاری برای تقویت قدرت نظامی‌اش انجام نداده است. اقدامات این شاهزاده جوان تا کنون، از بین بردن چند دسته‌گرایی از دولت لبنان و تهدید دشمنان‌شان در یمن بوده است.

این‌ها ممکن است گام‌های نمادین مهمی باشند، اما هیچ خدمتی برای قدرت سخت ریاض که همیشه فاقد آن بوده انجام نمی‌دهند. عقب زدن ایرانی‌ها به طور مستقیم با اتحاد با نیروهای محلی بیشتر با اتکا به سعودی‌ها یا امارت متحده عربی میسر نیست، بل دخالت ایالات متحده و در قضیه لبنان احتمالا سهم اسرائیل تعیین کننده است.

نمی‌شود گفت که واشنگتن و اورشلیم حوزه‌ی برای چنین تلاش‌هایی در اختیار داشته باشند. با این‌حال، اظهارات هفتۀ گذشته، جیمز ماتیس وزیر دفاع امریکا و بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسراییل مبنی بر این که امریکا قصد دارد در شرق سوریه باقی بماند و اسرائیل به تقویت منافع امنیتی خود در سوریه ادامه خواهد داد، نشان می‌دهد که این دو بازیگر ممکن است نقش خود را در این کشور ایفا کنند.

رفتارهای گذشتۀ سعودی ممکن است تردیدهای را تشویق کند. با این وجود، پاشنۀ آشیل ایرانی‌ها به وضوح قابل مشاهده است. در تمام کشورهایی که رقابت سعودی و ایران در آن جریان داشته، تهران ثابت کرده درتشکیل اتحادهای پایدار خارج از جوامع شیعی مشکل جدی داشته است. سنی‌ها و اعراب اهل‌سنت، به ایرانیان اعتماد ندارند و با آن‌ها کار نمی‌کنند. عناصر طبقه سیاسی شیعی عراقی نیز علاقه‌ی به افتادن در دستان ایران ندارند. یک بازیگر ماهر دنبال حمایت از نیروهای نیابتی بخاطر تضعیف نفوذ ایران  است، اما مشخص نیست که سعودی‌ها آن بازیگر اند.

کم ازکم این موضوع روشن است که محمد بن سلمان با حضور نیروهای نیابتی ایران در سراسر جهان عرب مخالفت خود را اعلام کرده است، بنابر این، بازی ادامه دارد. چشم انداز پیروزی عربستان سعودی وابسته به بودن متحدان این کشور کنار آنها و آموختن حرکت تند در میتود مبارزات سیاسی و نیابتی است.

نویسنده: جاناتن سپیر /  منبع: فارن پالیسی

برگردان: سمندر لکاریان / ویراستار: بهار مهر

هم رسانی